Новости

Nursultan Nazarbayew, Gazagystan Respublikasynyn Prezidenti Manifest. “Dunya. XXI asyr”

XXI asyra adamzat global hyzmatdaslygyn taze eyyamy hokmunde uly umytlary baglapdy. Su gun bolsa ol hyyaly salgym bolup gorunyar. Parahatcylyk yene-de howp astynda we onun gerimlerine dogry baha berilmelidir. Sebabi bu howp – global urus! Yer siwilizasiyasy, alymlaryn hasaplamagyna gora, 15 munden gowrak ursy basyndan gecirdi, yagny her yylda 3 urus bolup gecdi. Olarda yuz millionlarca adamlar oldi, Yerin yuzunden saherler we yurtlar yok edildi, medeniyetler we siwilizasiyalar yok boldy.

XXI asyra gecip, adamlar akyla sygmajak ylmy acyslary edyar, taze neslin tehnologiyalaryny doredyar. Adamzat oz osusinin hil taydan taze tapgyryna ayak basyar. Dunya Dordunji senagat rewolyusiyasynyn bosagasynda dur. Kop sanly gorkunc keseller ustunlikli yok edilyar. Emma urus yokanjy halkara yagdayyny zaherlemegi dowam edyar. Ol kabir dowletlerde ykdysadyyetin in kuwwatly pudagy bolan we olumi onduryan harby-senagat toplumynyn kuwwatyny artdyryar.

Urus yokanjy emeli intellektin geljekki acyslaryny yokusdyrmaga tayyar. Militarizm adamlaryn anyna we hasiyetine cun ornasypdyr. Ilatyn elinde hazir 1 milliarddan gowrak atyjylyk yaragyn gornusleri bar, olardan her gun tutus dunya boyunca munlerce rayatlar janyny beryar. Harby howpun alem-jahanyn tragiki hakykaty bolmagy ahmal. Seyle olumli sonun ayratynlyklary bar. Halkara gatnasyklarynda jenjel towekgelciligi guyclendi. Harby caknysyklaryn geografiyasy iki onki jahan uruslarynyn harby hereketlerinin taryhy teatrlaryna, yagny Yewropanyn gundogaryna, Afrikanyn demirgazygyna, Yakyn Gundogara baryp yetdi.

Yadro yaragyny yayratmazlyk hakyndaky sertnama oz wezipesini yerine yetirmeyar. Kopculiklecin gyryan yarag we ony ondurmegin tehnologiyalary iri dowletlerin iki esse kop standartlary goyyandygy sebapli, butin dunya yayrady. Sol yaraglaryn garakcylaryn ellerine dusmegi kop wagty talap etmez.

Halkara garakcylyk eymenc hasiyete eye boldy. Ol ayratyn yurtlarda seyrek bolyan hadysalardan Yewropanyn, Aziyanyn we Afrikanyn dowletlerine garsy gin gerimli garakcylyk agressiyasyna owruldi. Millionlarca bosgunlaryn oz yurdundan gacmak, saherleri weyran etmek, gymmatly taryhy yadygarlikleri yok etmek – bularyn ahlisi adaty hakykat boldy. Ykdysady sanksiyalar we sowda uruslary hem adaty hadysa owruldi.

Planetamyz tutus adamzat ucin elhenc netijeleri bilen “sowuk ursun” eyyam tazeden yylmanan ujunda denagramlylygyny saklap baslady. Parahatcylyk onki dort onyyllygynyn onyn inersiyasy netijesinde saklanyar.

XX asyryn ikinji yarymynda yadro howpsuzlygy boyunca ustunlikli geplesiklerin netijesinde ABS-nyn we Russiyanyn yadro arsenallary ep-esli derejede azaldyldy. Bas yadro dowleti atom yaragyny synamak moratoriysini yglan etdi we goldayar. Planetany yok etmegin howpy ep-esli derejede azaldyldy. Sebitleyin howpsuzlyk ulgamlary doretmek prosessi caltlasdyrdy.

Ozara ynanmak yorelgelerinden ugur alnyp, yewraziya-atlantiki mega-gurlusy – Yewropada howpsuzlyk we hyzmatdaslyk guramasy doredildi. Dowletlerin ylalasylan hereketlerinin we BMG-nin parahatcylygy saklamak boyunca koptaraplayyn amallary netijesinde jenjellerin we uruslaryn birnacesi duzgunlesdirildi. Hazir biz sol ahli gazananlaryn eroziyasyny synlayarys.

Sonun ucin millionlarca adamlary seyle meseleler has tolgundyryar. Dunyadaki yagday haysy ugurda osusi dowam eder? Ondebaryjy dowletlerin arasyndaky gapma-garsylyklar olaryn arasyndaky taze kop mohletli garsy goresine gecmezmi? Global we sebitleyin dowletlerin yoredyan “proksi-uruslarynyn” indiki pidasy haysy dowlet bolarka? Tanklaryn zynjyrlary we top oklarynyn partlamalary kimin gulleyan topragyna ezyet bererka? Raketalaryn, top oklarynyn astynda haysy saherin cagalary gurban bolarka? Dawa-jenjellerden gacyp gutulyan bosgunlaryn taze akymlary nireden we nira giderka?

60 yylmundan ozal alymlar Albert Eynsteyn we Bertran Rassel manifest bilen cykys edipdiler, manifestde “gazaply, eymenc we gutulgysyz sorag: ynsan neslini biz yok etmelimi ya-da adamzat uruslardan ret edermi?” diyen mesele goyuldy.

XX asyryn ajayyp akyldarlary geljekki dunya ursunda yadro yaragynyn hokman ulanyljakdygy hakynda we onun planetadaky ahli diri zatlary yok etjekdigi hakynda onden gorujilik bilen adamlary duydurypdy.

Dowletlerin arasyndaky ahli jedellerin urus arkaly cozulmeli daldigi hakyndaky olaryn duydurysy XXI yuzyyllykda in yokary derejede aktual bolup duryar. Ursy duybunden yok etmek – adamzadyn in cylsyrymly siwilizasiyaly meselesi. Ona hic hili gayry akyl taydan kabul ederlikli alternatiwasy yok. Su mesele global gun tertibinin beyleki meselelerinin arasynda in ahmiyetli we artykmaclykly meselesi hokmunde dunya onbascylary tarapyndan cozulmelidir.

XXI asyrda adamzat oz-ozuni demilitarizirlemek ugruna aygytly adimleri etmelidir. Bizin basga cykalgamyz yok. Eger biz muny etmesek, planetamyz radioaktiw materiallarynyn agirt uly we adamsyz zir-zibil dokulen yerine owruler. Planetamyz yeke-takdir, basga planeta bizde yok we bolmaz.

Sonun ucin adamzada ahli zady oz icine alyan “XXI ASYR: URUSSYZ DUNYA” MAKSATNAMASY zerurdyr.

Bu global strategiyasy urus we jenjeller yokanjyny yok etmek boyunca milletlerin ylalasykly we jogapkarli hereketlerini kesgitlemelidir. Resminamada uc esasy yorelgani anyk beyan etmelidir.

Birinjiden, hic bir hazirki zaman ursunda yeniji bolmaz we bolmaly dal, onda ahli taraplar yenilyan bolar.

Ikinjiden, taze urusda kopculikleyin gyryan yaraglary – yadro, himiki, biologiki we ylmyn gazananlarynyn esasynda oylap tapylan islendik beyeki yaraglary ulanmak gutulgysyz bolar. Bu bolsa tutus adamzadyn yok bolmagyna getirer. Munun ucin kimin jogapkarcilik cekyandigini yuze cykarmak gic bolar we ony hic kim yuze cykaryp bilmez. Su potensial howpy hazirki we sonraky nesillerin milli liderleri we syyasatcylary aksioma hokmunde dusunmelidir.

Ucunjiden, parahatcylyk we howpsuzlyk ucin den jogapkarcilik, ozara hormat goymak we icerki islerine gosulysmazlyk yorelgeleri esasynda amala asyrylyan parahatcylykly geplesikler we onyn geplesikler dowletler arasyndaky ahli jedelleri duzgunlesdirmek ucin esas hokmunde bolmaly. Su toplumlayyn esasda su asakdaky ugurlar boyunca dunya bilelesiginin hereketlerinin butin agoritmlerini duzmeli.

BIRINJI. Yadro we beyleki kopculikleyin gyryjy yaraglaryn gornuslerinden dolulygyna bosadylan dunya yzygiderli hereket etmek, su ugurda ahmiyetli adim edildi. 2015-nji yylyn 7-nji dekabrynda Birlesen Milletler Guramasynyn Bas Assambleyasy Gazagystanyn baslangyjy bilen Yadro yaragyndan bosadylan dunyani gurmak hakynda Umumy Jarnamany kabul etdi. 25 yyl mundan ozal Gazagystan dunyade ilkinji bolup Semipalatinskinin yadro synag poligonyny omurlik yapdy. Dunya tejribesinde bu ilkinji we yeke-tak yagday. Sonra yas dowlet dargan SSSR-in elhenc mirasy – atom yaragynyn we ony getirmek serisdesinin dunyade dordunji potensialyna eye bolmakdan meyletin boyun gacyrdy. Su karar ondebaryjy yadro dowletlerini yadro synaglaryna moratoriyni yglan etmage itergi berdi. 20 yyl mundan ozal Birlesen Milletler Guramasynyn caklerinde Yadro synaglaryny gecirmegin umumy gadagan edilmegi hakynda sertnama islenilip tayyarlandy we gol cekilise acyldy, emma ol guyje girmedi. Gazagystanyn caklerinde MAGATE-nin goragy astynda atom energetikasyny osdurmegi meyillesdiryan dowlet ucin niyetlenen Pes baylasdyrylan yadro yangyjynyn banky doredildi.

Yadro howpsuzlygy boyunca global sammitlerinin ahmiyeti uludyr.

Indi bolsa kosmiki ginislikde, Dunya ummanynyn duybunde we bitarap suwlarda, Arktikada olum getiriji yaraglaryn yerlesdirilmegini gadagan edyan global kararlar kabul edilmelidir. Kopculikleyin gyryjy yaraglaryn taze gornuslerini doretmek ucin ylmy acyslary ulanmagy gadagan etmek boyunca halkara resminamalaryny islap tayyarlamaly we kabul etmeli, olary yerine yetirmek hokmany bolmaly. Birlesen Milletler Guramasynda kopculikleyin gyryan yaraglary doretmek we kamillesdirmek ucin ulanylyp bilinjek Ylmy acyslary hasaba almagyn sanawyny doretmeli.

IKINJI. XXI asyrda durmus usuly hokmunde ursy yzygiderli yok etmek bilen durnukly parahatcylygyn geografiyasyny doretmeli. Dunyade yadro yaragyndan erkin bolan alty zolak bar. Olar Antarktidany, tutus diyen yaly Gunorta yarym saryny, sol sanda Latyn Amerikasyny, Afrikany, Awstraliyany we Okeaniyany oz icine alyar. In “yas” zolak hokmunde 10 yyl on Semipalatinskide sebitin bas dowleti tarapyndan doredilen Merkezi-Aziya sebiti hasaplanyar. Yakyn Gundogarda yadrosyz zolagy doretmek boyunca halkara tagallalaryny jemlemeli. 1992-nji yylda Gazagystan Aziyada Ozara hereket we ynam careleri boyunca maslahatyn cagyrylmagynyn basyny baslapdy.

Forum su yuzyyllykda yklymyn 27 dowletinin, BMG-nin we beyleki halkara guramalarynyn gatnasmagynda taze gurama hokmunde emele geldi. Sanhay hyztamdaslyk guramasynyn caklerinde Hytay Halk Respublikasynyn, Russiya Federasiyasynyn, Gazagystanyn, Gyrgyzystanyn, Tajigistanyn we Ozbegistanyn arasyndaky koptaraply hyzmatdaslyk onyn ahmiyete eye bolup duryar. Gunorta Amerikada, Gunorta Atlantikada, Hindi ummanynda Parahatcylyk zolaklary mohum ahmiyete eyedir. Ahli tejribani yorite halkara hukugynyn esasynda gerimli Dunya Arealyny doretmek ucin ulanmaly. Elbetde, olarda uruslara we dawa-jenjellere orun berilmeli dal. Dunya Areallarynda howpsuzlyk we osus meseleleri BMG-nin ahli gatnasyjy dowletleri tarapyndan, seyle hem BMG-nin Howpsuzlyk Genesi tarapyndan kepillendirilip bilner.

UCUNJI. XXI asyrda global howpsuzlyga wehim salyan we gin halkara hyzmatdaslygyna bokdenclik edyan harby bloklarynyn bolmagy yaly militarizmin koneden galyndysynyn hotdesinden gelmeli. Geosyyasy hakykat sundan ybaratdyr: eger azyndan bir iri harby blok bar bolsa, onda onun antipodyny doretmek gutulgysyz yagdaydyr. Guyc garsy guyji doredyandir. Harby bloklara durli dowletler giryar, olar parahatcylyk we howpsuzlyk ucin oz jogapkarciligini dusunmeyar. Onun ustesine-de, ucunji dowletler, sol sanda gonuden-goni oz gonsulary bilen ozara gatnasyklarda artykmaclyklary almak ucin harby bloklaryn sayawanyny ulanmak synanysyklary bolyar. Sunun bilen birlikde garsy durmak hadysasy hem ayry zolaklarda, hem tutus gobal ginisliginde tukeniksiz kopelyar. Emma beyleki dowletlerin howpsuzlygyny kemsitmegin hasabyna hususy howpsuzlygyny upjun edip bolmayandygyny onki uruslaryn we dawa-jenjellerin tejribesi gorkezyar. Hut sonun ucin BMG-nin goragy astynda parahatcylyk, durnuklylyk, ynam we howpsuzlyk ucin dowletlerin Global Koalisiyasyny harby bloklara garsy goymaly. Owganystanda, Yrakda, Yemende, Liwiyada we Siriyada, Ukrainanyn gundogarynda we Palestina-Ysrayyl gapma-garsylykly uruslaryn we dawa-jenjellerin bes edilmegi yakyn onyyllygyn umumy meselesi bolmaly. Koreya yarymadasynda, Gunorta-Hytay denzinin we Arktikanyn akwatoriyalaryndaky wakalarda partlama howply potensialyny azaltmaly.

DORDUNJI. Taze taryhy sertlere halkara yaragsyzlandyrma prosessini uygunlasdyrmaly. Raketalara garsy ulgamlar we adaty yaraglandyrma boyunca onki sertnama caklendirmelerin atiyacsyz yykmasy Yewraziyanyn syyasy ginisliginin militarizirlenmegine getirdi. Ol goranmagy dolandyrmagyn elektron ulgamlarynyn mumkin bolan nasazlygy sebapli global ursun baslanmak towekgelciligini guyclendiryar. Yaragsyzlandyrmak boyunca BMG-nin Maslahatynyn isinin taze strategiyasy gerek. Bize hil taydan taze howpy – kiberjenayatcylygy yok etmek bilen mesgullanmak garasyar, sebabi ol garakcylaryn elinde in howply yarag bolup biler.

BASINJI. Urussyz dunya – bu, ilki bilen, halkara maliye, sowda we osus pudaklarynda global basdesligin adalatly paradigmasydyr. BMG-nin Bas Assambleyasynyn 70-nji sessiyasynda Gazagystan Global Strategiki Baslangyjy-2045 Meyilnamasyny islap tayyarlamagy baslangyjyny teklip etdi. Su Meyilnama uruslaryn we dawa-jenjellerin duyp sebaplerinin yok edilmegidir. Ahli milletlerin infrastruktura, serisdelere we bazarlara den we adalatly elyeterliligi esasynda osusin taze ugurlaryny doretmek zerur bolup duryar. Ony BMG-nin 100 yyllyk yubileyine durmusa gecirmek teklip edilyar. Gazagystan 2016-njy yylda yokary derejede BMG-nin Halkara maslahatyny cagyrmagy teklip edyar. Onda XXI asyrda weyran ediji uruslara we dawa-jenjellere yol bermezlik maksady bilen, halkara hukugynyn yorelgelerini tassyklamalydyr. Payhaslylyga we geplesiklere, takatlylyga we sagdyn pikirlenmage cagyryslar global parahatcylygyn garsydaslarynyn maglumat cozuslarynyn pidasy bolmaly daldir.

XXI asyrda dunyamize parahatcylyk zerur!

Bu mesele oran wajyp meseledir!

Adamlaryn onki yuzyyllyklarda edisi yaly, XXI asyrda parahatcylyk ucin oylanysykly we erjelli goresmegine degyar. Biz cagalarymyzyn we agtyklarymyzyn geljegi hakynda pikirlenmeli. Onki asyrlaryn tragiki yalnyslarynyn gaytalanmagyna yol bermezlik ucin we dunyani urus howpundan hemiselik halas etmek ucin Hokumetlerin, syyasatcylaryn, alymlaryn, tajirlerin, sungat isgarlerinin we millionlarca adamlaryn tagallalaryny birlesdirmeli. Hereket etmezlik ya-da parahatlyk getiriji isi imitasiya etmeklik butindunya helakciligine getirjegi ikucludyr.

 “Dunya. XXI asyr” manifestim XXI asyrda yasajak we islejek geljekki neslin ykbaly ucin cyn yurekden ynjalyksyzlyk edyanim ucin tayyarlandy. Biz, dowletlerin liderleri we syyasatcylar, adamzadyn geljegi ucin agirt uly jogapkarciligi cekyaris. Kop sanly kyncylyklardan gecen adam we syyasatcy hokmunde, Semipalatinsk yadro poligonyny yapmak hakyndaky cylsyrymly karary kabul eden syyasy isgar hokmunde, men dunyanin liderlerine we tutus halkara bilelesigine akyl-payhasynyzy dinlemegi tutanyerlilik bilen hayys edyarin. Adamzady olum getiriji urus howpundan omurlik halas etmek ucin bize bagly bolan elimizden gelen tagallany etmeli. Hazir we geljekde mundan basga wajyp mesele yokdur.

Wasington saheri, 2016-njy yylyn 31-nji marty